Lengua Guarani

Lengua Guarani
Ára Pyahu

miércoles, 1 de febrero de 2017

CIUDAD DE CAPIATÁ - TÁVA KAPIATA

TÁVA KAPIATA - CIUDAD DE KAPIATA
Ohai: David Galeano Olivera
2 DE FEBRERO: KAPIATA CUMPLE AÑOS
     La Ciudad de Kapiata fue fundada por el Gobernador Martín Ledesma de Balderrama en el año 1640, el día 2 de febrero, Día de la Virgen de la Candelaria; sin embargo, el Prof. Esteban Antonio Romero, historiador capiateño asegura que la ciudad fue fundada por Pedro Lugo de Navarro, ya que según dicho investigador, en esa época Don Pedro Lugo de Navarro era gobernador ya que Martín Ledesma de Balderrama en ese año se encontraba en España. De cualquier manera, Kapiata es una de las ciudades más antiguas del Paraguay. Táva Kapi’atâ niko omoheñoiva’ekue Sâmbyhyhára Martín Ledesma de Balderrama ary 1640-pe, ára 2 jasykôime, Tupâsy La Candelaria árape; upéicharô jepe, Mbo’ehára Esteban Antonio Romero, tembiasakuaahára kapi’atâygua, he’i ko táva omoheñoihague Pedro Lugo de Navarro, kóva ha’égui upérô sâmbyhyhára ha ndaje upe arýpe Martín Ledesma de Balderrama oîhaguére España-pe. Taha’eha’eháicha, Kapi’atâ niko oî umi ñane retâ táva itujavéva apytépe.


KAPI’ATÂ HE’ISÉVA (ACERCA DEL SIGNIFICADO DE KAPIATA)
     La palabra Kapiata procede de las voces guarani “Kapi’i” que es una “paja” y “atâ” que significa “duro/a”; es decir, “Kapi’i’atâ” quiere decir o designa una “variedad de paja” que tiene la característica de ser “dura”; usada para la confección de las escobas, actividad artesanal característica de los capiateños. Ñe’ê Kapiata ou mokôi ñe’êgui: “kapi’i” ha “atâ”. Ja’eporâtarô, ñambohyapuva’erâ “Kapi’i’atâ”; ha’éva peteî ka’avo hetava’ekue ko táva oîhame ha ijere rupi avei ha ichugui ojejapo avei typycha ha’éva Kapi’atâygua rembiapo teete.
KAPI’ATÂ (KAPIATA)
     El Distrito de Kapiata se halla ubicado en el Departamento Central. Kapiata está dividida en un Centro Urbano con 11 barrios (San Roque, San Francisco, San Francisco, Virgen del Rosario, Aurora, Balneario, La Candelaria, Las Mercedes, Roberto L. Petit, Santo Domingo, San Blás y San Miguel) y 15 compañías (Naranjaty, Ka’aguy Kupe, Costa Salinares, San Juan Bautista, Jataity, Posta Yvykua, Posta Yvyraro, Rojas Cañada, Aldana Cañada, Laurelty, Toledo Cañada, Aldana Cañada, Urugua’y, Ykua Kora – Cerrito y Loma Barrero). Kapiata cuenta con una población de 250.000 habitantes. La superficie de la Ciudad es de 83 km2. Tiene límites con siete ciudades: Luque, Areguá, Itauguá, J. Augusto Saldívar, Ypané, Ñemby y San Lorenzo. Táva Kapi’atâ oî Tetâpehê Central-pe. Kapi’atâ oñemboja’o peteî Tavaitépe orekóva 11 Jeikoha (San Roque, San Francisco, San Francisco, Virgen del Rosario, Aurora, Balneario, La Candelaria, Las Mercedes, Roberto L. Petit, Santo Domingo, San Blás ha San Miguel) y 15 Tavapehê (Naranjaty, Ka’aguy Kupe, Costa Salinares, San Juan Bautista, Jataity, Posta Yvykua, Posta Yvyraro, Rojas Cañada, Aldana Cañada, Laurelty, Toledo Cañada, Aldana Cañada, Urugua’y, Ykua Kora – Cerrito ha Loma Barrero). Ko távape oiko 250.000 tekove. Kapi’atâ yvy ojepyso 83 km2. Kapi’atâ rembe’ýpe oî pokôi táva: Luque, Aregua, Itaugua, J. Augusto Saldívar, Ypane, Ñemby ha San Lorenzo.


KAPI’ATÂ TAVAO (MUNICIPALIDAD DE KAPIATA)
     La Municipalidad de Kapiata está asentada en el Barrio San Roque sobre la ruta Mcal. Estigarribia y Mcal. López. Kapiata nace como ciudad el día 20 de mayo del año 1872 con la creación de la Primera Junta Municipal. Finalmente, en el año 1968 fue elevada a municipio y tuvo su primer intendente municipal. Kapi’atâ Tavao oñemohenda Jeikoha San Roque-pe, tape Mcal. Estigarribia ha Mcal. López ári, Km 20. Kapi’atâgui oiko táva ára 20 jasypa ary 1872-pe oñemoheñoirôguare Tavao Aty Peteîha. Ipahápe, ary 1968-pe ojehechakuaa ichupe tavaóramo ha upe guive oguereko táva motenondehára.

     Los Intendentes Municipales fueron. Táva Motenondehára niko ko’âva:
Luís Alberto Rachit Fiandro (1968 – 1971)
Facundo Barreiro (1971 – 1989)
Timoteo González Galván (1989 – 1991)
Benita Jara Cañiza (1991 – 1996)
Bernardo Ramón Sosa Viveros (1996 – 2001)
Derlis Ariel Alejandro Osorio Nunes (2001 – 2006)
César Rivas (2006 – 2010)
Pedro Antonio Galeano Aquino (2010 – 2015)
Luis Fernando González (2015 - 2020)
Luis Fernando González (2021 - 2022)
José Manuel Riquelme Ríos (2022)
Laura Gamarra (2023 - 2025)
 
Laura Gamarra, actual Intendenta Municipal
 
Luis Fernando González, ex Intendente Municipal
Néstor Castellano, Junta Municipal

Javier Darío Trinidad Salinas, Junta Municipal (+)

    Kapiata es también conocida como la Ciudad de los Mitos ya que alberga al Museo Mitológico Ramón Elías, quien fue su creador. Táva Kapiata avei ojekuaa Mombe’ugua’u Távaramo oîgui ipype Mombe’ugua’u Renda hérava Ramón Elías, ha’éva imopu’âhare.

PA’I JUKAHA - SAN LORENZO AMO GOTYOMIVE

          A Kapiata y a los kapiateños se los conoció tiempo atrás con el sobrenombre de “Pa’i jukaha”. Dicha cuestión se debe a que el día 9 de noviembre del año 1938, se encontró el cadáver del sacerdote argentino Constantino Olaizola (que era párroco de Kapiata y Aregua) al costado de la ruta que une Kapiata con Aregua. Los aregueños culparon a algunos políticos kapiateños del asesinato del cura. Se cuenta que unos días antes, el sacerdote dio una reprimenda a dichos políticos por sus malas acciones. Por el asesinato del Padre Olaizola es que por muchos años los sacerdotes se opusieron a ser párrocos de Kapiata. De ese sucedido, viene el sobrenombre de “Pa’i jukaha”. Kapiata ha Kapiatayguápe niko ymave ojeherómi “Pa’i jukaha”. Ndaje ára  9 jasypateĩ ary 1938-pe, ojejuhúkuri pa’i kurepi Constantino Olaizola (ha’éva pa’i Kapiata ha Areguápe) retekue, tape ombojoajúva Kapiata ha Areguápe, pe tape yképe. Areguápe oikóva he’íkuri polítiko Kapiataygua ojukahague upe pa’ípe. Oñemombe’u ijejuka mboyve, pa’i oja’ohague umi polítikope ojapóre mba’e vai. Pa’i Olaizola ojejukahaguére, heta ary pa’ikuéra ndoikoséi Kapiata Tupão motenondehárarõ. Upégui ouhína jehero “Pa’i jukaha”. 

          Esa también fue la razón por la cual sus habitantes no se identificaban como kapiateños. Cuándo se les preguntaba: “Moõguápa nde”, ellos respondían “Aiko San Lorenzo amogotymi”. Upévare avei oikóva upépe nomombe’uséi ha’eha Kapiataygua. Oñeporandúrõmi chupekuéra: “Moõguápe nde”, ha’ekuéra ombohováimi “Aiko San Lorenzo amogotymi”.


ooo000ooo

KAPIATA, CHE TÁVA PORÂ
Ohai: David Galeano Olivera
I
Kapiata táva Guarani
Paraguay retâ yvy jeguapa
Péina anohê che korasô kuágui
Ñe’ê rorymi ndéve ĝuarâite
II
Ndéngo avei táva ypykue ko ñane retâme ha
Jepémo upéicha ku mitâra’ýicha nde rete kyrŷi
Ñaimo’âvoínte kuehe nereñóiva che táva porâ
Ha tory, vy’ápe reipykúi rehóvo mborayhu rape
III
Kapiata, ndéve ahopejora che ñe’ênguemi
Che ñe’â mbytégui otykytykýva ysapy ko’êicha,
Yvoty ryakuâme oñeñapytîva ha
guyraita ñe’êpurorýpe ndéve aropojáiva
Aipotágui akói netenondeve che táva guasu
IV
Ajépa iporâ ne rembiasakue
Ha ndaijojahái mba’e porâita ndepype heñóiva  
Tapicha arandu ha ikatupyrýva nembojeguapa
Umívako hína umi omba’apóva nembojeroviávo
V
Ahupi che po ha amomaitei Ñande Ru Guasúpe
Ome’êre chéve táva porâite che rendaĝuami
Ape che avy’a ha ahecharamo ko che rekoha
Akóinte ojajáiva ko yvága guýpe che táva porâ
Kapiata, táva ymaiteguare ha ko’áĝaguáva
Ndéve rohayhúgui… ndéve añakâity che táva porâ

Ver en Youtube, en https://www.youtube.com/watch?v=CQg-P81Xc2A&t=2s



ooo000ooo

Iglesia de la Virgen de la Candelaria - Kapiata
Virgen de la Candelaria
ooo000ooo
1.- Kapiata en Wikipedia en Guarani (http://gn.wikipedia.org/wiki/Kapi%27at%C3%A3)


3.- Iglesia Virgen de la Candelaria y Padre José María Velasco (http://lenguaguarani.blogspot.com/2016/03/pai-jose-maria-velasco-y-la-virgen-de.html)

Pa'i Velasco

Ver MUSEO MITOLÓGICO RAMÓN ELÍAS I, en (https://www.youtube.com/watch?v=PVss3_Z2AHA&t=16s)

 

Ver MUSEO MITOLÓGICO RAMÓN ELÍAS II, en (https://www.youtube.com/watch?v=Zgc1dz99aZw&t=23s)

 

Ver DÍA DE LA GUARANIA – MUSEO MITOLÓGICO RAMÓN ELÍAS, en (https://www.youtube.com/watch?v=1C4dZzGWX-4&t=7s)

  


6.- Dos ídolos Capiateños: Cariñito y Floripón (https://www.youtube.com/watch?v=ax8ItqpvOro&t=29s) y Crispín González - Ocurrencias - Radio Pasión (https://www.youtube.com/watch?v=5RbIlOlAYjA)





11.- María Isabel Vera y los Soñadores del Alba: Táva Kapiata (http://www.youtube.com/watch?v=LHfcxCfjPMQ&feature=related)

            13.- Ñoha’ânga Kapiata (https://lenguaguarani.blogspot.com/2011/06/nohaanga-kapiata.html)

14. Estacioneros de Kapiata: 1. Grupo de Estacioneros Nº 1 San Miguel, Ruta 1, Km 17 (http://lenguaguarani.blogspot.com/2016/03/grupo-de-estacioneros-n-1-san-miguel.html) y 2. Grupo de Estacioneros Santo Rey, 4ª Compañía (http://lenguaguarani.blogspot.com/2017/05/3-de-mayo-dia-de-la-cruz-kurusu-ara.html)

15.- Cooperativa Multiactiva Kapiata Ltda (http://www.capiata.coop.py/)



19.- Capiatá Digital (http://www.capiatadigital.com/)


21.- Fundación Táva Kapiata, Centro Médico (https://www.capiata.coop.py/coop_centromedico/)

Regional Kapiata del ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI - Promoción 2014
22.- Regional Kapiata del ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI (http://lenguaguarani.blogspot.com/2015/06/curso-de-actualizacion-docente-en.html)

25.- Municipalidad de Kapiata (http://www.municipalidadcapiata.gov.py/)

27.- Leer PROYECTO EDUCATIVO DE LA ESCUELA Y COLEGIO CONSTITUCIÓN, en (https://lenguaguarani.blogspot.com/2022/04/proyecto-educativo-de-la-escuela-y.html)

28.- Ver ROSCER DÍAZ, en (https://www.youtube.com/watch?v=wS33DywMQqA)

29.- Leer BOMBEROS VOLUNTARIOS DE KAPIATA, en (https://www.facebook.com/capiatak8/)

30.- Kapiata Mitológica - Mupa 1 ( https://open.spotify.com/episode/3hb7tut4s5mVz2Qcck2uO9?si=6Jv7PxW1SPyyS-RUc3GklQ), Kapiata Mitológica - Mupa 2 (https://open.spotify.com/episode/2Ai3edebBejpPLVyWOzT7S?si=fntqTiNDTEiOf446PYRMcg), Kapiata Mitológica - Mupa 3 (https://open.spotify.com/episode/5TwFjl2br2OR6ReeK2f2u5?si=KFPlTs6ZQzObRdrNzxhkSA), Kapiata Mitológica - Mupa 4 (https://open.spotify.com/episode/2ul7rs5bkeS7jdUgsNcWZJ?si=4hN2A6YGR1SIytz8oMG8Hw), Kapiata Mitológica - Mupa 5 (https://open.spotify.com/episode/5rrTHJKDBLV7C6LvmuMAuu?si=b1fudlRxSGGTaYAGcc2NQA), Kapiata Mitológica - Mupa 6 (https://open.spotify.com/episode/1nDVw47d2l2dfExpWUc7Gw?si=vrx2z4IKSXeQFRPWyKZ1hQ), Kapiata Mitológica - Mupa 7 (https://open.spotify.com/episode/62DnX0CP0rQyAZ0roB0JWU?si=S7gLQr2PRiaMAIJylDQamg) y Kapiata Mitológica - Mupa 8 (https://open.spotify.com/episode/54KZGCm0GtsdVuce8ZJTfE?si=Bj166bpyRC-lRCxGRE7X2Q)


ooo000ooo

 

FESTEJOS DE ANIVERSARIOS

 

378 AÑOS (2018), en (https://www.youtube.com/watch?v=dJ8RyuilLyo&t=6s)

 

379 AÑOS (2019), en (https://www.youtube.com/watch?v=SQJ_6Q_jcIM&t=14s)

 

380 AÑOS (2020), en (https://www.youtube.com/watch?v=JIysAOY3xLE)

 

383 AÑOS (2023) en (https://www.youtube.com/watch?v=vMMOaRb797M)


386 AÑOS (2026) en (https://www.youtube.com/watch?v=4IS9Hn6ao3s)


ooo000ooo

Estacioneros Santo Rey



 


GUERRERO - ÑORAIRÔHÁRA


domingo, 29 de enero de 2017

MARÍA DEL ROSARIO MEZA DE CABALLERO, 91 AÑOS, VENDEDORA DE FRUTAS EN SANBER

DOÑA MARÍA DEL ROSARIO MEZA DE CABALLERO: VENDEDORA DE FRUTAS

       Al pasar por SanBer (San Bernardino, Paraguay) Hay un puesto de frutas que llama la atención. Favor bajar a conocer el lugar. Allí atiende una mujer... que me comentó lo siguiente




       "Me llamo María del Rosario Meza de Caballero, tengo 91 años. A ver si llego a los 92 (risas). Acá me van a encontrar todos los días desde las 7 de la mañana hasta las 7 de la tarde. Las frutas las compro en el mercado de abasto. Generalmente melevanto a las tres de la mañana, preparo mate y tomamos con mi marido; después ya arrancamos con nuestras actividades del día. Dormimos temprano, antes de las 21:00 hs. Ayer vendí por valor de 350.000 Gs. Hoy, todavía no hubo mucha venta".

       Ella se encuentra sobre la avenida Santiago Schaerer de SanBer. Es el único puesto de frutas así que será casi imposible que no lo veas. Si pasás por ahí, comprálena algo. Tiene limones, naranjas, sandías, melones, piñas y otras cosas más. Y lo mejor de todo es que tiene 91 años de historias que compartir contigo si es que contás con algo de tiempo. 

       Humildad y calidez humana en su máxima expresión. 

       Desafío. Compartan y hagamos que esta súper mujer, kuña mbarete, sea conocida y llegue a un récord de ventas...



---



Gracias por compartir la foto y el texto conmigo querido Manfredo

CARRERAS DE MOTO 29-01-17 LAS MUJERES SON "EL PREMIO"

sábado, 28 de enero de 2017

PABLINO HA KACHIKE 28-01-17 ITA FESTIVAL DEL CÁNTARO Y LA MIEL

EFRÉN ECHEVERRIA 28-01-17 TUVO QUE VENDER SU GUITARRA POR NECESIDAD. QUE...

GIRALA YAMPEY PUBLICÓ "GUÍA DE LA LITERATURA PARAGUAYA"

GIRALA YAMPEY PUBLICÓ “GUÍA DE LA LITERATURA PARAGUAYA"
       GIRALA YAMPEY, legendario escritor Guarani -nacido el 11 de junio de 1923 en Ky'ŷindy (Quiindy), Paraguay y residente en Corrientes, Argentina desde 1947- publicó recientemente su libro “GUÍA DE LA LITERATURA PARAGUAYA”. La obra terminó de imprimirse en octubre de 2016, en Moglia SRL, de Corrientes, Argentina. La obra presenta las biografías y obras de aproximadamente quinientos escritores paraguayos de todos los tiempos (cuentistas, poetas, novelistas, dramaturgos, ensayistas, etc). El Maestro Girala Yampey ha tenido la gentileza de enviarnos un ejemplar de esta su magnífica y voluminosa obra por intermedio del Dr. Fernando Abelenda, con quien nos reunimos el sábado 28 de enero de 2017, en Asunción.
El libro
Girala Yampey
       Karai Guasu Girala Yampey niko Guarani ñe'ê ha reko rayhuhára añetete, are guivéma ohaíva heta aranduka omombe'uhápe umi mba'e porâita oguerekóva Ñande Ypykue Guarani. Ha'éngo heñóikuri Paraguay retâme ary 1923-pe ha upéi 1947-pe ovákuri Corrientes, Taraguípe ha upépe oiko ko'aĝaite peve.
       Sin duda alguna, Girala Yampey es un prolífico y admirado escritor que se ha ganado el aprecio y el respeto de propios y extraños, y es en el ámbito de la promoción y la difusión cultural un auténtico y meritorio militante de la Lengua y la Cultura Guarani, que con su trabajo coopera en el fortalecimiento del Avañe'ê en la región. Entre sus obras se destacan: “Ko'êju rekávo” (1986); “Poemas de mi otoño” (1991); “Sobre mitos y leyendas Guaraníes” (1991); “Rumores de la selva” (1995); “El gaucho Lega - Un mito correntino” (1995) y “Los flautines del sol” (2012).
       ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI rérape rome'ê ore aguyjevete ha ore jehechakuaa Karai Guasu Girala Yampey-pe onohêre ára resáre ko aranduka pyahu ha avei tapiaite ojepytasóre Guarani rayhupápe.
       Maitei horyvéva opavavépe.
David Galeano Olivera,
ATENEO Motenondehára Guasu.
Con el Dr. Fernando Abelenda, portador de la preciosa "encomienda"
Parte del índice. Muchas gracias al Maestro Girala Yampey por incluirnos
ooo000ooo
Leer FIRMEZA DEL IDIOMA GUARANI – GIRALA YAMPEY, en (https://dgaleanolivera.wordpress.com/firmeza-del-idioma-guarani-por...)
Leer EL FUTURO DEL IDIOMA GUARANI – GIRALA YAMPEY, en (http://lenguaguarani.blogspot.com/2009/02/el-futuro-del-idioma-guar...)
Leer BICENTENARIO DE LA INDEPENDENCIA DEL PARAGUAY – GIRALA YAMPEY, en (https://dgaleanolivera.wordpress.com/bicentenario-de-la-independenc...)
Leer GIRALA YAMPEY HA KUNUMI – MILITANTES GUARANI, en (http://elkunumi-guarani.blogspot.com/2014/07/girala-yampey-ha-kunum...)
Leer GIRALA YAMPEY, UN PARAGUAYO QUE HIZO PATRIA EN CORRIENTES, en (http://www.ellitoral.com.ar/142187/Girala-Yampey-un-paraguayoque-hi...)
Leer GIRALA YAMPEY, UNO DE LOS SIETE SABIOS DE CORRIENTES, en (http://comunaslitoral.com.ar/nota/5704/girala-yampey-uno-de-los-sie...)
Ver PÁGINA DE GIRALA YAMPEY EN FACEBOOK, en (https://www.facebook.com/girala.yampey)

domingo, 22 de enero de 2017

ITAIPU Y KAMBA'I ECHEVERRÍA (LOS ARTISTAS Y EL ARTE POPULAR)

ITAIPU Y KAMBA'I ECHEVERRÍA (LOS ARTÍSTAS Y EL ARTE POPULAR)
Ohai: David Galeano Olivera
       Vi la entrevista que La Lupa le hizo al Director General Paraguayo de la Itaipu Binacional y a su plana mayor, donde informaron de las obras que la Itaipu viene desarrollando a nivel nacional y en distintos ámbitos. Orgullosamente hablaron del ahorro de 75.000 millones de dolares. Iporâiteva'erâ Itaipu ome'êmírô pirapire umi ñande rapicha katupyrýpe (puraheihára, ñe'êpapára, haihára) ani haĝua ohasa asyve. Ha'ekuérango heta mba'e ojapo ñane retâ rayhupápe.



       Que bueno sería que la Itaipu, dentro de su programa de responsabilidad social, destine una partida de dinero digna a los numerosos artistas y escritores paraguayos que honraron y honran a nuestro país en los diversos escenarios del mundo o en nuestro país, como por ejemplo, el caso tan actual del gran Efrén Kamba'i Echeverría quien -una vez más- está recurriendo a la dádiva ciudadana para sobrellevar su enfermedad. Es una verdadera y dolorosa pena ver a muchos de ellos postrados en cama, enfermos y sin recursos para solventar sus necesidades. Ningún artista o escritor paraguayo cuenta con seguro social, asistencia médica, jubilación e incluso -lo más triste- un sitio donde ser enterrado. Si la Itaipu pudiera destinar una partida de dinero para ese efecto estaría cumpliendo con una grande y patriótica misión de asistir a esos héroes civiles que tiene nuestro país. Tuichaite mba'éngo ojapóta Itaipu oipytyvôrô umívape anive haĝua oiko upérupi omba'ejerure hikuái.


       Por otra parte, sería oportuno que la Itaipu destine otra partida de dinero -a través de un Programa Interno de la propia Itaipu, que podría llamarse “Apoyo a los Festivales Populares, a los Artistas y Escritores”- para la asistencia económica a todos los festivales folklóricos que se realizan en nuestro país. Que consista en una ayuda digna para realizar grandes y bonitos festivales y que no sea una ayuda miserable o denigrante. Una suma de dinero que permita pagar bien a los artístas y contar con una producción de alto nivel. Los paraguayos nos merecemos eventos de esa envergadura e Itaipu dispone de los medios necesarios. Oĝuahêma ára Itaipu oipytyvôhápe ñanemba'etévape ikatuhaĝuáicha ñambotuichave ha ñamombareteve ñane retâ, ñande reko ha ñane ñe'ê Guaraníme.